Tomasz Przechlewski tomasz@gnu.univ.gda.pl Język formatowania &XSL; składa się z trzech rekomendacji: &XSLT;, &XPATH; oraz &FO; opisujących w jaki sposób zamienić dokument &XML; z postaci strukturalnej do postaci prezentacyjnej. Dwie pierwsze są związane z przekształcaniem dokumentów &XML;, rekomendacja &FO; jest specyfikacją standardowych obiektów formatujących, tj. obiektów definiujących semantykę samego formatowania. Artykuł zawiera wprowadzenie do standardu &XSLFO; oraz przedstawia rozwijaną w ramach projektu Apache aplikację FOP umożliwiającą zamianę pliku &XML; na dokument w formacie PDF. Pozostałe części języka XSL nie są opisane.

&XSLFO; jest skomplikowanym językiem o dużych możliwościach, zawierającym ponad 50 różnych ,,obiektów formatujących'', począwszy od najprostszych, takich jak prostokątne bloki tekstu, poprzez wyliczenia, tabele i odsyłacze. Obiekty te można formatować wykorzystując przeszło 200 różnych właściwości (properties), takich jak: kroje, odmiany i wielkości pisma, odstępy, kolory itp. W tym dokumencie przedstawione jest absolutne minimum informacji na temat standardu &XSLFO;. Dokument &XSLFO; to specyficzny dokument &XML;, którego elementy i atrybuty nie opisują struktury dokumenty ale wyłącznie jego postać graficzną. Takie podejście różni &XSLFO; od arkuszy stylów typu CSS, w których polecenia formatujące są (zwykle) oddzielone od dokumentu, którego dotyczą. &XSLFO; pod tym względem przypomina raczej tradycyjne systemy przetwarzania tekstu takie jak TeX, czy troff. Dokument &XSLFO; winien być generowany automatycznie na podstawie danych zapisanych w innym formacie (np. ,,strukturalnego'' dokumentu &XML; lub informacji z relacyjnej bazy danych), a po wykorzystaniu usunięty. Format &XSLFO; nie jest przeznaczony ani do przechowywania informacji, ani do jej wymiany. W typowym scenariuszu dokument &XSLFO; jest tworzony za pomocą odpowiedniego arkusza stylu XSLT (por. rys. ). W poniższym przykładowym fragmencie arkusza XSLT element para wyjściowego dokumentu jest transformowany do elementu fo:block: <template match="para"> <fo:block space-after.optimum="0pt" hyphenate="true" > <xsl:apply-templates/> </fo:block> </xsl:template> W tym artykule pominięto zagadnienie konwersji dokumentów &XML; za pomocą arkusza XSLT koncentrując się wyłącznie na standardzie &XSLFO;. Doskonały wstęp do standardów &XSLT; i &XPATH; można znaleźć w .

Cały dokument &XSLFO; zawarty jest wewnątrz elementu fo:root. Element ten zawiera (w podanej niżej kolejności): dokładnie jeden element fo:layout-master-set zawierający szablony określające wygląd poszczególnych stron oraz sekwencji stron (te ostatnie są opcjonalne, ale typowo są definiowane); zero lub więcej elementów fo:declarations; jeden lub więcej elementów fo:page-sequance zawierających treść formatowanego dokumentu wraz z opisem jego sformatowania i podziału na strony. Treść formatowanego dokumentu znajduje się wyłącznie wewnątrz elementów fo:page-sequance, podczas gdy element fo:layout-master-set zawiera definicje szablonów. Strukturę dokumentu przedstawiono schematycznie na rysunku .

Ponieważ element root musi być w przypadku dokumentu &XSLFO; związany z przestrzenią nazw http://www.w3.org/1999/XSL/Format, oznacza to, że przykładowy początek szablonu może wyglądać następująco: <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-2" ?> <fo:root xmlns:fo='http://www.w3.org/1999/XSL/Format'>

Element fo:layout-master-set zawiera co najmniej jeden element fo:simple-page-master lub fo:page-sequence-master. Element fo:simple-page-master (dalej określany skrótowo jako SPM) definiuje układ graficzny pojedynczej strony. Strona może posiadać do pięciu różnych obszarów definiowanych za pomocą elementów: fo:region-body, fo:region-before, fo:region-after, fo:region-start oraz fo:region-end. W przypadku konwencji używanych w drukarstwie europejskim obszary te odpowiadają: kolumnie głównej tekstu, paginie górnejpagina!górna, paginie dolnejpagina!dolna, marginaliom wewnętrznym i marginaliom zewnętrznym. Szczegóły układu graficznego każdego obszaru (tj. wymiary, marginesy, ramki, kolory) są określone za pomocą wartości odpowiednich atrybutów elementu SPM (więcej na ten temat dalej w tekście). Specyfikacja obszaru fo:region-body jest obowiązkowa. W wersji 1.0 standardu element fo:simple-page-master stanowi jedyny sposób definiowania układu graficznego stron. Przyszłe wersje standardu mogą wprowadzić bardziej skomplikowane układy graficzne stron. Element fo:page-sequence-master (PSM) określa porządek w jakim poszczególne strony, zdefiniowane za pomocą SPM, będą zapełniane. Porządek ten określają elementy-dzieci elementu fo:page-sequence-master: fo:single-page-master-reference powoduje sformatowanie dokładnie jednej strony o układzie graficznym określonym wartością atrybutu master-reference. Element ten jest typowo wykorzystywany do definiowania stron tytułowych. fo:repeatable-page-master-reference deklaracja formatowania sekwencji stron przy wykorzystaniu identycznego układu graficznego (tj. tego samego SPM). Liczba stron może być określona za pomocą wartości atrybutu maximum-repeats. Brak atrybutu lub wartość domyślna równa no-limit spowoduje wygenerowanie tylu stron ile będzie niezbędne do wydrukowania całej zawartości bieżącego elementu fo:flow. fo:repeatable-page-master-alternatives Element fo:repeatable-page-master-alternatives jest deklaracją formatowania sekwencji stron o różnych układach graficznych. Element ten nie posiada atrybutu master-reference, ponieważ nie wybiera odpowiedniej strony bezpośrednio, ale za pomocą elementów-dzieci conditional-page-master-reference (w skrócie CPMR). Każdy CPMR określa warunek, który jeżeli jest spełniony, powoduje wybranie odpowiedniego SPM. Warunek może określać kolejność strony w sekwencji stron, numer strony, parzystość-nieparzystość numeru strony czy też sprawdzenie czy strona jest pusta, czy też nie. Warunki są określane za pomocą odpowiednich wartości atrybutów page-position, odd-or-even, blank-or-not-blank: Atrybut page-position o wartościach first last, rest, any pozwala na wybranie odpowiednio: pierwszej, ostatniej, wszystkich, za wyjątkiem pierwszej i ostatniej oraz każdej strony. Atrybut odd-or-even o wartościach odd, even, any pozwala na wybranie odpowiednio: nieparzystej, parzystej oraz każdej strony. Atrybut blank-or-not-blank o wartościach blank, not-blank, any pozwala na wybranie odpowiednio: pustej, niepustej oraz każdej strony. Najczęściej spotykany układ graficzny dokumentu składa się z kolumn trzech rodzajów: tytułowej, lewej i prawej (rys ). Oto prosty przykład szkieletu szablonu określającego taki układ (symbol @@@... oznacza pominięte -- na tym etapie opisu -- definicje atrybutów określających wymiary, marginesy, ramki, kolory itp. elementy układu graficznego):

<fo:layout-master-set> <!-- definiujemy trzy makiety: tytułowa, lewa i prawa --> <fo:simple-page-master master-name="tytulowa" @@@...> <fo:region-body @@@... /> <fo:region-after region-name="tytulowa-p.dolna" @@@... /> <fo:region-before region-name="tytulowa-p.gorna" @@@... /> </fo:simple-page-master> <!-- definiujemy poszczególne fragmenty na stronach --> <fo:simple-page-master master-name="lewa" @@@... > <fo:region-body @@@... /> <fo:region-after region-name="lewa-p.dolna" @@@... /> <fo:region-before region-name="lewa-p.gorna" @@@... /> </fo:simple-page-master> <fo:simple-page-master master-name="prawa" @@@... > <fo:region-body @@@... /> <fo:region-after region-name="prawa-p.dolna" @@@... /> <fo:region-before region-name="prawa-p.gorna" @@@... /> </fo:simple-page-master> <!-- określamy układ dwustronny: --> <fo:page-sequence-master master-name="d-stronny"> <fo:repeatable-page-master-alternatives> <fo:conditional-page-master-reference master-reference="tytulowa" page-position="first" /> <fo:conditional-page-master-reference master-reference="prawa" odd-or-even="odd" /> <fo:conditional-page-master-reference master-reference="lewa" odd-or-even="even" /> </fo:repeatable-page-master-alternatives> </fo:page-sequence-master> <!-- określamy układ jednostronny (z wyróżnioną str. tyt.): --> <fo:page-sequence-master master-name="j-stronny"> <fo:repeatable-page-master-alternatives> <fo:conditional-page-master-reference master-reference="tytulowa" page-position="first" /> <fo:conditional-page-master-reference master-reference="prawa" /> </fo:repeatable-page-master-alternatives> </fo:page-sequence-master> </fo:layout-master-set> Treść formatowanego dokumentu znajduje się wewnątrz elementu fo:page-sequence. Układ graficzny kolumny tekstu jest określony poprzez skojarzenie tegoż elementu z odpowiednim SPM lub PSM za pomocą identycznej wartości atrybutów master-reference/master-name. Zawartością fo:page-sequence jest opcjonalny element fo:title, zero lub więcej elementów fo:static-content oraz dokładnie jeden element fo:flow. Elementy fo:static-content służą typowo do określania zawartości pagin i marginaliów. Wartość atrybutu flow-nameOdpowiadająca wartości atrybutu region-name elementów region-.... identyfikuje obszar, w którym zostanie umieszczony dany element fo:static-content. Ilustracją tego, co powiedziano w poprzednich trzech akapitach, może być następujący fragment szablonu (symbol ###... oznacza pominiętą -- w imię zwięzłości opisu -- zawartość elementów static-content oraz flow): <fo:page-sequence master-reference="d-stronny"> <fo:static-content flow-name="prawa-p.dolna"> ###... </fo:static-content> <fo:static-content flow-name="lewa-p.dolna"> ###... </fo:static-content> <fo:static-content flow-name="prawa-p.gorna"> ###... </fo:static-content> <fo:static-content flow-name="lewa-p.gorna"> ###... </fo:static-content> <fo:static-content flow-name="tytulowa-p.dolna" > ###... </fo:static-content> <fo:static-content flow-name="tytulowa-p.gorna"> ###... </fo:static-content> <fo:flow flow-name="xsl-region-body"> ###... <fo:flow> </fo:page-sequence> </fo:root>

W tym punkcie omówimy w jaki sposób określić wygląd poszczególnych obszarów stronicy zdefiniowanych w punkcie poprzednim. Wielkość strony jest określona za pomocą atrybutów page-height oraz page-width elementu fo:simple-page-master. Wymiary kolumny tekstu są określone pośrednio jako różnica pomiędzy wymiarami strony a wielkością odpowiednich marginesów (określonych za pomocą atrybutów: margin-left, margin-right, margin-top, margin-bottom). Przykładowo: <fo:simple-page-master master-name="tytulowa" page-width='210mm' page-height='297mm' /> <fo:region-body margin-left='30mm' margin-right='20mm' margin-top='20mm' margin-bottom='30mm'/> W przypadku atrybutu margin (i w wielu innych miejscach) możliwe jest przypisanie wszystkim marginesom, tj. margin-top, margin-bottom, margin-left i margin-right tej samej wartości za pomocą skrótu margin='1in'. Zapis margin='1in 1.5in 1in 0.5in' jest przykładem innego rodzaju skrótu, pozwalającego przypisać różne wartości marginesów. Uwaga: nie wszystkie procesory &XSLFO; poprawnie interpretują skróty, lepiej z nich nie korzystać. Pozostałe obszary przylegają do odpowiednich krawędzi strony a ich wielkość (wysokość dla pagin i szerokość dla marginaliów) określa atrybut extent. Wielkość pagin/marginaliów nie ma wpływu na wielkość kolumny głównej. Innymi słowy margines określony dla obszaru region-body musi być na tyle duży żeby to co ma być umieszczone w paginach lub na marginesach nie znalazło się poza kartką (nie mniej niż wielkość extent). Przykład: <fo:region-before region-name="tytulowa-p.gorna" extent="6mm" /> <fo:region-after region-name="tytulowa-p.dolna" extent="6mm" /> Zdefiniowaną w ww. sposób stronicę przedstawia schematycznie rys a). Jak widać, położenie paginy nie jest prawidłowe: jest ona umieszczona zbyt wysoko nad kolumną tekstu, a jej szerokość jest równa szerokości stronicy.

Dla wszystkich obszarów można określić obramowanie (border), marginesy wewnętrzne (padding) oraz kolor tła. Możliwe jest określenie następujących właściwości obramowania: kolor (16 kolorów predefiniowanych w specyfikacji HTML lub wartość RGB koloru), rodzaj ramki (linia ciągła, kreski, kropki itp...), szerokość (predefiniowane wartości thin, medium, thick lub jawnie podany wymiar, np. 3pt). Każda właściwość obramowania może być zdefiniowana dla każdej krawędzi obszaru odzielnie za pomocą atrybutu o postaci: border-krawędź-właściwość. Przykład: <fo:region-before border-top-color="C0C0C0" border-top-style="solid" border-top-width="1.5pt" /> Używając skrótu border-właściwość można zdefiniować każdą właściwość dla czterech krawędzi łącznie. Podobnie, odpowiednio określając wartość atrybutu postaci border-krawędź, można określić łącznie wiele właściwości dla pojedynczej krawędzi. Wreszcie pojedynczy atrybut border pozwala na łączne określenie wielu właściwości dla wszystkich krawędzi. Przykład: <fo:region-before border-color="C0C0C0" border-style="solid" border-width="1.5pt" /> <fo:region-after border-bottom="C0C0C0 solid 1.5pt" /> <fo:region-end border="" Uwaga: kolejność poszczególnych właściwości w definicji atrybutu border-krawędź i border jest dowolna. [Nie wszystkie procesory &XSLFO; poprawnie interpretują skróty.] Margines wewnętrzny jest definiowany za pomocą atrybutu padding-krawędź, który może zostać skrócony do postaci paddingOkreśla wtedy margines wewnętrzny dla wielu wartości. [Nie jest interpretowany przez wszystkie procesory:-)].. Przykład: <fo:region-before padding-befor="24pt" /> <fo:region-after padding="24pt" /> <fo:region-end padding="1cm 3cm"/> <!-- góra/dół=1cm, lewy/prawy=3cm --> <fo:region-end padding="1cm 2cm 3cm"/> <!-- góra=1cm, lewy/prawy=2cm, dół=3cm --> Jeżeli wartość padding zawiera dwa wymiary to pierwszy określa wartość marginesu wewnętrznego dla krawędzi górnej i dolnej, a druga dla prawej i lewej. Jeżeli zawiera trzy wymiary, to pierwszy określa margines górny, druga marginesy prawy i lewy a trzecia margines dolny. Cztery wartości określają kolejno wielkość marginesu: górnego, prawego, dolnego i lewego. Jedna wartość określa wspólną wielkość marginesu dla wszystkich krawędzi łącznie. Dla każdego obszaru można także zdefiniować kolor tła używając atrybutu: background-color. Specyfikacja wartości jest identyczna jak w przypadku koloru obramowania. Z powyższych rozważań wynika, że odpowiednio ustawiając margines wewnętrzny dla obszaru odpowiadającego paginie górnej można osiągnąć efekt przedstawiony schematycznie na rys. b): <fo:region-before region-name="tytulowa-p.gorna" extent="20mm" padding-before="14mm" padding-start="30mm" /> Brakuje jeszcze tylko kreski oddzielającej zwykle paginę od tekstu głównego. Dodając obramowanie i niezbędne marginesy wewnętrzne: <fo:region-body margin="20mm 20mm 30mm 30mm" padding-top="4mm" /> <fo:region-before region-name="tytulowa-p.gorna" extent="20mm" border-width=".4pt" border-color="black" border-style="solid" padding-before="14mm" padding-start="30mm" /> osiągniemy wreszcie zadowalający efekt przedstawiony na rys.  c).

Przypomnijmy (por. rys. ), że treść dokumentu jest umieszczana wewnątrz elementów fo:flow lub fo:static-content (elementy te są dziećmi fo:page-sequence). Z tym, że treść nie może być umieszczona bezpośrednio wewnątrz nich ale powinna być ,,opakowana'' za pomocą takich elementów, jak: fo:block, fo:list-block oraz fo:float i kilku innych. Poszczególne akapity, śródtytuły i podobne elementy są umieszczane wewnątrz fo:block, wyliczenia i wypunktowania wewnątrz fo:list-block, tabele wewnątrz fo:table lub fo:table-and-caption. Konkretny wygląd graficzny określają odpowiednie atrybuty w sposób podobny, jak w przypadku elementów definiujących obszary. Elementy fo:block to zwykle akapity i śródtytuły. Tego typu elementy umieszczane jeden pod drugim składają się na zawartość kolejnych stron dokumentu. Poszczególne bloki tekstu mogą zostać oddzielone odstępem przy wykorzystaniu opisanych wyżej atrybutów typu margin. Ustalanie zwłaszcza odstępu pomiędzy blokami za pomocą tych atrybutów nie jest jednak wskazane. Do tego celu lepiej wykorzystać atrybuty space-before i space-after Uwaga: atrybuty określające odstępy ,,poziome'': space-start oraz space-end nie dotyczą bloków ale obiektów wewnątrz bloków (inline objects).. Różne traktowanie obszarów i bloków, które na pierwszy rzut oka są tym samym obiektem (prostokątem), wynika z tego, że sposób wstawiania odstępów pomiędzy bloki tekstu powinien uwzględniać dodatkowo takie detale, jak np. domyślne usuwanie odstępu na dole/górze strony, oraz ,,inteligentne'' scalanie sąsiadujących odstępów w jeden. Przykładowo: odstęp pomiędzy akapitami winien zwykle znikać jeżeli akapit jest pierwszym na stronie aby wysokości stron sąsiadujących były jednakowe. Także odstępy pomiędzy różnymi blokami tekstu nie powinny się zwykle sumować. Przykładem jest umieszczanie większych niż normalne odstępów przed i po śródtytułach Załóżmy, że zakładamy odstęp wielkości np. 24 punkty przed oraz 12 punktów po śródtytule pierwszego stopnia, 12 punktów przed, oraz 6 punktów po śródtytule drugiego stopnia i 1,5 punktów przed i po akapicie. Wówczas odstęp pomiędzy śródtytułami będzie wynosił 12 + 12 = 24 punkty; a odstęp pomiędzy śródtytułem pierwszego stopnia a tekstem tylko 1,5 + 12 = 13,5 punkty. W tej sytuacji tylko jeden z odstępów powinien być zachowany.. Przypisanie atrybutom space-before.przyrostek oraz space-after.przyrostek odpowiednich wartości pozwala na rozwiązanie ww. problemów. Atrybut space-before.optimum określa naturalny odstęp pomiędzy blokami, space-before.minimum minimalny a space-before.maximum -- maksymalny. Zatem odpowiednikiem LaTeXowego polecenia \vspace{6mm plus 3mm minus 1.5mm} będzie: <fo:block space-before.optimum='6mm' space-before.minimum='4.5mm' space-before.maximum='7.5mm'> Atrybut space-before.przyrostek jest przykładem tzw. atrybutu złożonego, którego nazwa składa się z części zasadniczej, takiej jak np. space-before oraz oddzielonego kropką przyrostka, np. optimum. W standardzie &XSLFO; zdefiniowanych jest więcej tego typu atrybutów. Domyślnie sąsiadujące odstępy nie są sumowane ale zastępowane jednym, zwykle większym, choć reguły określone w specyfikacji  są bardziej skomplikowane. Do bardziej szczegółowego określenie sposobu ustalania odstępów należy użyć odpowiedniego atrybutu z przyrostkiem precedence, którego wartością może być liczba lub specjalna wartość force, określająca priorytet. Odstępy pomiędzy sąsiadującymi z sobą blokami tekstu są łączone w oparciu o wartość nadanego im priorytetu. Odstępy z przydzieloną najwyższą wartością są pozostawiane, a pozostałe usuwane. Wartość atrybutu force powoduje, że odstęp jest zachowywany bezwzględnie. Przykład: <fo:block space-after='18pt' space-after.precedence='1'>Tytuł</fo:block> <fo:block space-before='3pt'>Pierwszy akapit...</fo:block> W powyższym przykładzie zostanie wstawiony odstęp o większym priorytecie, tj. 18pt po pierwszym bloku tekstu, zaś odstęp 3pt przed drugim blokiem zniknie. Atrybut postaci space-after jest skrótem; jeżeli jego wartością jest pojedynczy odstęp, to oznacza to przypisanie odstępowi (naturalnemu, minimalnemu i maksymalnemu) tej samej wartości. Przyrostek .conditionality określa czy odstęp ma zostać usunięty (domyślnie odpowiada wartości atrybutu discard) czy pozostawiony (retain), jeżeli blok będzie pierwszym lub ostatnim blokiem wewnątrz innego bloku lub na stronie. Bloki tekstu mogą zostać wcięte w stosunku do otaczającego je bloku lub strony poprzez wykorzystanie atrybutu start-indent oraz end-indent. Ten sam efekt można osiągnąć korzystając z atrybutów left-margin oraz rigth-margin. W czasie podziału dokumentu na strony blok może zostać podzielony jeżeli nie może być zmieszczony na bieżącej stronicy (łamie). Także w tym przypadku istnieją różne ograniczenia wynikające z tradycji, zwyczajów drukarskich i wydawniczych. Przykładowo powszechnie nieakceptowane jest łamanie stron, w którym śródtytuły są ostatnimi elementami na stronie; wielu wydawców nie akceptuje także sytuacji, w której ostatni wiersz akapitu zaczyna stronę lub pierwszy wiersz akapitu stronę kończy. Oczywiste jest także, że np.: śródtytuły nie mogą znajdować się bezpośrednio na dole strony, ani też wielowierszowe śródtytuły nie mogą być podzielone pomiędzy stronice. Atrybut keep-together.przyrostek określa czy blok może zostać podzielony w czasie stronicowania dokumentu. Wartością atrybutu może być: auto (może być podzielony), always (nie może być nigdy podzielony) lub liczba określająca stan pośredni. Dodanie przyrostka .within-page zakazuje podziału bloku pomiędzy stronice, podczas gdy .within-columns dotyczy kolumn w składzie wielołamowym. Atrybut keep-with-previous.przyrostek określa czy bieżący blok musi znajdować się na tej samej stronie (z przyrostkiem .within-page) lub łamie (.within-column) co blok poprzedni. Zbiór możliwych wartości atrybutu to: auto (nie musi), always (musi) lub liczba (określa stan pośredni pomiędzy auto i always). Odwrotnością keep-with-previous jest atrybut break-before, którego zbiorem wartości jest: auto, column, page odd-page even-page. Wartości te oznaczają odpowiednio: rozpoczęcie nowego łamu, nowej stronicy, stronicy nieparzystej i stronicy parzystej. Można także określić minimalną liczbę wierszy na końcu lub na początku kolumny za pomocą przypisania atrybutom orphans oraz widows odpowiedniej liczby. Domyślną wartością obu atrybutów jest 2. Bloki mogą posiadać obramowanie, marginesy wewnętrzne i kolor tła, specyfikowane identycznie jak w przypadku obszarów. W przeciwieństwie do obszaru blok może zostać podzielony pomiędzy sąsiadujące stronice lub łamy. W tej sytuacji możliwe jest określenie sposobu obramowania brzegu obszaru przylegającego do krawędzi podziału bloku. Wartość discard atrybutu border-krawędźDopuszczalne wartości to wyłącznie: before, after, start, end.-width.conditionality zawiesza drukowanie ramki. Domyślnie ramka jest drukowana. Atrybut line-height określa wielkość interlinii, która może być określona w wartościach bezwzględnych jako liczba bądź wartość procentowa. Liczby i procenty są interpretowane jako krotności bieżącego stopnia pisma. Atrybut text-align określa sposób justowania tekstu; dopuszczalne wartości to: left, right, center i justify. Wielkość wcięcia akapitowego określa atrybut text-indent. Sposób justowania ostatniego wiersza akapitu określa atrybut text-align-last opisany w punkcie . Wcięcie ostatniego wiersza (od prawej strony) można określić za pomocą odpowiedniej wartości atrybutu last-line-end-indent. Atrybut hyphenate określa, czy wyrazy mogą (wartość true) czy nie mogą (wartość false) być przenoszone w procesie podziału akapitu na wiersze. Standard umożliwia dokładniejsze określenie sposobu przenoszenia. Przykładowo, atrybut hyphenation-character określa znak przeniesienia (wartość początkowa to znak o numerze U+2010 (Unicode), czyli ,,-''). Za pomocą określenia odpowiedniej wartości atrybutu hyphenation-keep elementu fo:block można kontrolować przenoszenie wyrazów pomiędzy szpaltami i/lub stronami. W szczególności wartość column tego atrybutu określa, że wyraz nie może być podzielony pomiędzy kolejnymi szpalatami tekstu, podczas gdy wartość page jest nieco mniej restrykcyjna i zabrania jedynie dzielenia wyrazów pomiędzy kolejne stronice. Wreszcie atrybut hyphenation-ladder-count określa maksymalną dopuszczalną liczbę kolejnych przeniesień. Atrybuty hyphenation-remain-character-count oraz hyphenation-push-character-count umożliwiają określenie minimalnej liczby znaków w obu częściach podzielonego słowa. Atrybuty font-family, font-size, font-style, font-variant, font-weight pozwalają na określenie kroju, stopnia i odmiany pisma. Wartością atrybutu font-family jest lista oddzielonych przecinkami nazw krojów lub typów krojów. Typ kroju to serif, sans-serif, cursive, fantasy oraz monospace. Do formatowania dokumentu wybrany zostanie pierwszy krój z listy dostępnych podczas formatowania, np: <fo:block font-family='Bembo, Times, serif' > spowoduje wybranie kroju Bembo lub Times lub domyślnego kroju szeryfowego w zależności od tego, czym dysponuje program formatujący dokument. Wartością atrybutu font-size może być wymiar, np. 12pt. Wielkość kroju można także określić względnie w stosunku do stopnia pisma w elemencie nadrzędnym albo poprzez podanie jednej z wartości larger lub smaller, albo poprzez podanie procentu. Możliwe jest wreszcie określenie stopnia za pomocą wartości xx-small, x-small small, medium large, x-large xx-large. Atrybuty font-style, font-variant, font-weight służą do określenia odmiany pisma. Wartościami atrybutu font-style mogą być: normal -- odmiana prosta, oblique -- odmiana pochyła, italic -- kursywa. Atrybut font-variant ma następujące wartości: normal -- odmiana zwykła oraz small-caps -- kapitaliki. Wreszcie atrybut font-weight określa grubość pisma i może przyjąć następujące wartości: normal -- pismo zwykłe, bold i bolder -- grube, lighter -- cienkie lub liczbę od 100, 200, 300 itd. aż do wartości maksymalnej 900. Uwaga: atrybuty określające krój pisma mogą zostać wyspecyfikowane dla każdego elementu w arkuszu &XSLFO;, nie tylko fo:block. Przykładowo: <fo:root font-family='Univers'> określa, że dokument ma zostać złożony za pomocą kroju Univers. Możliwe jest także wykorzystanie notacji skrótowej, a wtedy składnia atrybutu font jest następująca: [font-style [font-weight][font-variant]] font-size[line-height] font-family Fragmenty zawarte pomiędzy [] są opcjonalne. Atrybuty pominięte nie są dziedziczone lecz przyjmują wartości domyślne, co może być pewnym zaskoczeniem jeżeli się o tym nie wie. Atrybut color określa koloru tekstu. Wartość tego atrybutu można określić w sposób identyczny jak w przypadku koloru obramowania (por. punkt ). Przykładem opisanych w punktach -- właściwości niech będzie następujący fragment szablonu: <!-- Blok tekstu zawierający śródtytuł --> <fo:block font-size="14pt" color="#0060A0" font-weight="bold" keep-together.within-column="always" <!-- nie dzielić bloku między łamy --> keep-with-next.within-column=always" <!-- blok nie może kończyć łamu --> text-align="left" hyphenate="false" <!-- skład w chorągiewkę, bez przenoszenia wyrazów --> space-before.conditionality="discard" <!-- usuń poniższy odstęp jeżeli zaczyna stronicę --> space-before.optimum="18pt" space-after.optimum="6pt" > ###... </fo:block> <!-- Blok tekstu składany literalnie (tj. verbatim): --> <fo:block font-family="monospace" font-size="9.5pt" text-align="left" space-before="6pt" space-after="6pt" white-space-collapse="false" linefeed-treatment="preserve" border="0.5pt gray solid" padding="3pt" <!-- ramka wokół tekstu --> border-before-width.conditionality="discard" <!-- usuń ramkę na dole strony --> border-after-width.conditionality="discard" <!-- oraz na górze --> orphans="3" widows="3" > ###... </fo:block> W specyfikacji bloku tekstu składanego literalnie określono m.in., że ma być on otoczona obramowaniem w kolorze szarym, które ma zniknąć na brzegach stronic, jeżeli blok zostanie pomiędzy nie podzielony. Element fo:wrapper jest opakowaniem na fragment tekstu, dla którego można zadeklarować odrębne atrybuty, takie jak: krój lub odmianę pisma, itp. Podobny do fo:wrapper jest element fo:inline, dla którego dodatkowo można określić obramowanie, margines wewnętrzny i tło. Przykład: <fo:wrapper font-style="italic">Ten fragment jest wyróżniony... </fo:wrapper> <fo:inline font-weight="bold" background-color="red">Na czerwonym tle... </fo:inline>

Wyliczenie jest formatowane za pomocą elementu fo:list-block, zawierającego jeden lub więcej elementów fo:list-item. Każdy fo:list-item składa się z etykiety (zawartej wewnątrz fo:list-item-label) oraz hasła (fo:list-item-body). Oba elementy zawierają bloki, które są wyrównywane w pionie i umieszczane obok siebie. Często etykieta to pojedynczy znak lub kolejny numer, ale może być to także większy fragment tekstu. W tym ostatnim przypadku tekst ten będzie łamany w obszarze o zadanej szerokości. Atrybut provisional-distance-between-starts określa odległość pomiędzy lewą krawędzią elementu item-label a lewą krawędzią elementu item-body. Atrybut provisional-label-separation określa odległość pomiędzy prawą krawędzią etykiety a lewą krawędzią hasła. Atrybut end-indent elementu fo:list-item-label określa prawą krawędź obszaru, w którym zostanie umieszczona etykieta, zaś atrybut start-indent elementu fo:list-item-body lewą krawędź obszaru, w którym zostanie umieszczone hasło (rys. 5). Aby oba obszary nie zachodziły na siebie, należy ww. atrybutom przypisać sensowne wartości. Można je policzyć na kartce i wstawić ,,ręcznie'', a można skorzystać ze specjalnych wartości: label-end()/body-start() a wtedy obliczenia wykona procesor &XSLFO;. Przykład: <fo:list-block provisional-distance-between-starts="20mm" provisional-label-separation="4mm"> <fo:list-item> <fo:list-item-label end-indent="label-end()"> <fo:block background-color="yellow"> Pierwszy </fo:block> </fo:list-item-label> <fo:list-item-body start-indent="body-start()"> <fo:block>Opis pierwszego punktu...</fo:block> </fo:list-item-body> </fo:list-item> <fo:list-item> <fo:list-item-label end-indent="label-end()"> <fo:block background-color="#EFEFEF">Drugi trzeci czwarty piąty... </fo:block> </fo:list-item-label> <fo:list-item-body start-indent="body-start()> <fo:block>Opis drugiego punktu, opis trzeciego punktu ... </fo:block> </fo:list-item-body> </fo:list-item> </fo:list-block>

Istnieją dwa typu łączy hipertekstowych: do innych części dokumentu oraz do obiektów zewnętrznych. W obu wypadkach są one tworzone za pomocą elementu fo:basic-link. Łącza do innej części dokumentu są definiowane za pomocą nadania atrybutowi internal-destination wartości identycznej z tą, którą ma atrybut id elementu, do którego tworzymy odesłanie. Przykład: Owocnik czubajki kani przedstawia <fo:basic-link internal-destination='czubajka'>rys. 3</fo:basic-link> Łącze zewnętrzne jest definiowane poprzez określenie wartości atrybutu external-destination. Wartością tego atrybutu jest URL. Przykład: <fo:basic-link external-destination="url('http://www.grzyby.pl/')">www.grzyby.pl</fo:basic-link> Zwróćmy uwagę na sposób określenia identyfikatora URL. Ilustracje nie są zwykle częścią pliku &XSLFO; ale są przechowywane w specyficznych, binarnych formatach i znajdują się w oddzielnych plikach. Są dołączane do dokumentu za pomocą elementu fo:external-graphic. Atrybut src, którego wartością jest identyfikator URI identyfikuje plik z rysunkiem. Rysunek jest wstawiany w miejscu, w którym znajduje się element fo:external-graphic. Przykład: <fo:block>Zdjęcie czubajki kani: <fo:external-graphic src='url(czubajka.jpg)'></fo:block> Do tworzenia kropkowania służy element fo:leader. Atrybut leader-pattern tego elementu określa sposób kropkowania. Wartość space jest domyślna i oznacza wypełnienie odstępem. Wartość rule oznacza wypełnienie kreską zaś dots oznacza wypełnienie kropkami. Jeżeli wartością atrybutu jest use-content, do wypełnienia kropkowania zostanie użyta zawartość elementu fo:leader. Atrybut leader-pattern-width określa wielkość odstępu między kropkami zaś atrybuty rule-style i rule-thickness odpowiednio rodzaj i grubość kreski (więcej szczegółów zawiera ). Atrybuty leader-length.optimum, leader-length.minimum oraz leader-length.maximum określają odpowiednio naturalna, minimalną oraz maksymalną długość kropkowania. Do umieszczenia w składzie numeru bieżącej strony należy użyć elementu fo:page-number. Zwykle element ten jest wykorzystywany w paginach i marginaliach. Element page-number-citation wstawia numer strony, na której znajduje się inny obiekt. Obiekt ten powinien posiadać atrybut id zaś page-number-citation atrybut ref-id o identycznych wartościach. Jako przykład wykorzystania elementów opisanych w punktach -- zdefiniujmy paginę górną strony parzystej, tak aby na zewnętrznym marginesie pojawił się numer strony, a na wewnętrznym tytuł dokumentu, np. Praktyczne wprowadzenie...: <fo:static-content flow-name="prawa-p.gorna"> <fo:block font-size="9pt" text-align-last="justify" > Praktyczne wprowadzenie... <fo:leader leader-pattern="use-content" /> <fo:page-number /> </fo:block> </fo:static-content> Element fo:float jest odpowiednikiem LaTeXowego środowiska float, tj. zawiera niepodzielne elementy, które, jeżeli nie mogą być umieszczone w ,,normalnym'' ciągu dokumentu, mogą być przesunięte na stronę następną. Elementy fo:inline oraz fo:footnote-body służą do umieszczenia przypisu na dole stronicy. Typowo do sformatowania przypisu, wewnątrz elementu fo:footnote-body tworzy się jednoelementowe wyliczenie. Przykład (numer przypisu typowo jest wyliczany przez aplikację generującą dokument .fo, np. procesor &XSLT;): <fo:footnote> <fo:inline>1</fo:inline> <fo:footnote-body> <fo:list-block> <fo:list-item> <fo:list-item-label end-indent="label-end()"> <fo:block>1</fo:block> </fo:list-item-label> <fo:list-item-body start-indent="body-start()"> ###... </fo:list-item-body> </fo:list-item> </fo:list-block> </fo:footnote-body> </fo:footnote>

Procesor FOP przekształca dokumenty &FO; na pliki PDF. Program jest napisany w języku Java i rozwijany w ramach Apache Software Foundation. Udostępnionej w chwili pisania tego tekstu wersji 0.20.4. daleko jeszcze do miana oprogramowania produkcyjnej jakości; może co najwyżej być wykorzystana do eksperymentów lub tworzenia prostych dokumentów. Po pobraniu np. ze strony xml.apache.org i rozpakowaniu archiwum .jar, program jest gotowy do użyciaWymaga oczywiście uprzedniego zainstalowania interpretatora języka Java.. Po zainstalowaniu odpowiednich fontów i dodatkowej nieskomplikowanej konfiguracji umożliwia nawet formatowanie tekstów w języku polskim. Do eksperymentów z FOPem wykorzystałem zestaw fontów firmy Microsoft w formacie TrueType (dostępnych np. ze strony ). FOP wymaga wygenerowania z pliku .ttf pliku metrycznego w specyficznym formacie. Do wygenerowania tego pliku należy wykorzystać aplikację TTFReader znajdującą się w dystrybucji, uruchamiając ją w następujący sposób ($FOPLIBS zawiera listę ścieżek do niezbędnych archiwów .jar): java -cp $FOPLIBS org.apache.fop.fonts.apps.TTFReader plik.ttf plik.xml Po wygenerowaniu plików metrycznych fonty należy zarejestrować w pliku konfiguracyjnym znajdującym się w ~/conf/userconfig.xml (~ oznacza korzeń instalacji FOPa). Dodanie odpowiedniej informacji powinno być proste -- można się wzorować na wpisach zawartych w pliku z dystrybucji. Aby FOP mógł skorzystać z fontów, musi być uruchomiony z opcją -c ścieżka-do-pliku-konfiguracyjnego, np: fop -c /opt/Jlib/fop/config/userconfig.xml -fo plik.fo -pdf plik.pdf Należy także ,,włączyć'' nasz font dodając atrybut font-family, np. do elementu fo:root: <fo:root xmlns:fo="http://www.w3.org/1999/XSL/Format" font-family="Times Roman"> Jak wspomniano na początku artykułu, typowym sposobem tworzenia plików PDF jest zamiana pliku &XML; na plik w formacie &FO; za pomocą arkusza stylu &XSLT;. W przypadku FOPa wymaga to uruchomienia aplikacji z trzema następującymi parametrami: fop -xml plik.xml -xsl arkusz.xslt -pdf plik.pdf Można także przetworzyć plik .fo bezpośrednio uruchamiając program z parametrami -fo plik.fo -pdf plik.pdf.

Z uwagi na ciągle eksperymentalny charakter aplikacji wspierających rekomendację &FO; w tym krótkim artykule ograniczyliśmy się jedynie do podstaw standardu. Osoby zainteresowane (albo raczej: nie zniechęcone) mogą znaleźć przykładowe szablony, pliki konfiguracyjne do FOPa i dodatkowe informacje pod adresem .

Bradley Neil: . Addison-Wesley 2000. Dokumentacja procesora FOP, patrz . Druździel Mieczysław, Fijałkowski Tadeusz: , , pod red. Henryka Jankowskiego. Ossolineum 1988. Kay Michael: . Wrox Press Ltd., 2001. Nowacki Janusz M.: , Biuletyn GUST 6/1995, s. 3--11. Dokument dostępny także w . Olko Mariusz: , Biuletyn GUST 16/2001, s. 25--30. Dokument dostępny także w . Pawson Dave: , 2001. Patrz . World Wide Web Consortium: , patrz . World Wide Web Consortium: , patrz . World Wide Web Consortium, , patrz .